Khi trẻ lớn lên, chúng có thể quên những gì bạn từng nói, nhưng sẽ không quên cảm giác mà bạn mang lại cho chúng.
Kevin Heath
Với cha mẹ, mỗi lứa tuổi của con cái không chỉ chứa đựng đầy cảm xúc, mà còn cả bao nỗi lo âu, bất an, không biết mình nên, hay phải, làm gì. Với trẻ cũng vậy. Đặc biệt ở lứa tuổi dậy thì, tâm lý của các em bị chi phối mạnh mẽ bởi sự thay đổi hormone trong khi bản thân các em đang nỗ lực tìm kiếm ‘cái tôi’, xác định ‘mình là ai, mình muốn gì … giữa một đống các vấn đề không hồi kết như bài vở, thi cử, cha mẹ và anh chị em … chưa kể cả đám bạn – những kẻ cũng đang trong thời kỳ ‘loạn hormone’ – thì việc có được sự thấu hiểu và hỗ trợ tinh thần từ cha mẹ, là vô cùng cần thiết và quí giá.
Tuổi dậy thì đầy mâu thuẫn và cũng nhiều khó khăn, bởi nhiều khi các bạn teens chỉ muốn cha mẹ lắng nghe chứ không cần cha mẹ can thiệp; chỉ cần cha mẹ thấu hiểu và bao dung chứ không cần cha mẹ giúp đỡ hay bảo vệ. Trẻ có thể bất bình khi thấy cha mẹ đối xử không công bằng giữa các con, có thể thất vọng khi cha mẹ không giữ lời hứa hay cư xử kiểu ‘đạo đức giả’, có thể đau khổ khi bị cha mẹ hắt hủi hoặc không tin tưởng, nhưng chưa chắc đã thể hiện, hoặc tâm sự điều đó…
Trên tất cả, trẻ cần cảm giác được yêu thương, được lắng nghe, được tôn trọng. Những thứ quí giá nhất mà mỗi chúng ta đều cần, có phải không? Vì vậy, hãy là chỗ dựa bình an cho con bằng cách chậm lại, quan tâm và lắng nghe tâm tư của con …
1. Teens cần sự riêng tư và cảm giác được tôn trọng quyền riêng tư
‘Em rất khó chịu khi bố mẹ không cho mình sự riêng tư. Quá là chán khi bố mẹ không nghĩ rằng em cần có một góc riêng cho mình’ – một bạn nhỏ 14 tuổi tâm sự.
Ngay cả khi gia đình không có phòng riêng, cha mẹ cũng nên sắp xếp cho con một không gian riêng, để tách biệt với những thành viên khác trong gia đình (trong đó có cha mẹ), dù đó chỉ là một góc với bàn học hoặc tủ quần áo riêng, để thể hiện sự tôn trọng với tính riêng tư của con. Không bao giờ lục lọi đồ đạc trong không gian cá nhân của trẻ, trừ khi bạn có lý do cụ thể để tin rằng trẻ đã nói dối hay che giấu một cái gì đó rất nghiêm trọng. Nên nhớ rằng nhận xét của một ai đó, kiểu như ‘tất cả bọn trẻ ngày nay đều hay nói dối’ không thể được coi là lý do chính đáng để xâm phạm không gian riêng của con.
Lợi ích: không gian riêng tư giúp trẻ có cảm giác được tôn trọng, và an toàn. Những cảm giác này chính là tiền đề xây dựng cho trẻ lòng tự trọng và giúp trẻ tôn trọng cha mẹ, anh chị em cũng như những người xung quanh. Ngoài ra, lòng tự trọng và cảm giác an toàn cũng giúp trẻ phát huy tốt hơn năng lực trí tuệ – tố chất của bản thân.
2. Teens muốn chia sẻ và cần được cha mẹ lắng nghe
‘Em muốn kể nhiều thứ với cha mẹ nhưng em không muốn bị ‘lên lớp’ hay phải nghe cằn nhằn’ – bạn nhỏ khác, 13 tuổi, chia sẻ. ‘Bố mẹ sẽ luôn đánh giá thế này là sai, thế kia là không được. Thà không nói còn hơn!’
Chúng ta nên hiểu rằng đôi khi trẻ chỉ cần chia sẻ, không muốn và không cần bố mẹ tham gia vào giải quyết tất cả vấn đề của chúng. Khi trẻ phàn nàn rằng cô giáo dạy môn văn của chúng chấm điểm không công bằng hay thầy giáo thể dục yêu cầu chúng phải tập quá nặng, hãy khuyến khích con kể thêm bằng những câu hỏi mở, ví dụ: ‘điều đó khiến con cảm thấy thế nào?’ hoặc ‘các bạn ở lớp thấy ra sao?’. Đừng vội vàng đưa ra nhận xét, lời khuyên, hoặc ‘dậy dỗ’ trẻ cách nói về thầy cô, hay tệ hơn nữa, là nói rằng mình sẽ can thiệp vào chuyện này.
Lợi ích khi lắng nghe con trẻ: Cha mẹ sẽ ngạc nhiên khi thấy mình hiểu con hơn đến thế nào, chỉ bằng việc lắng nghe và không phán xét hay dạy dỗ. Ngoài ra, khi được bộc bạch bản thân, trẻ sẽ gắn bó và tin tưởng cha mẹ hơn, từ đó, mối quan hệ giữa cha mẹ với trẻ dần trở nên chặt chẽ và cởi mở, thấu hiểu. Việc hướng dẫn trẻ sẽ dễ dàng hơn rất nhiều.
3. Teens có thể hẹn hò ngay cả khi bị cấm yêu sớm
‘Em không nói gì với bố mẹ về bạn trai mà em đã hẹn hò được một năm, vì bố mẹ cấm. Mẹ biết hai đứa thỉnh thoảng đi chơi với nhau nhưng em chỉ nói rằng chúng con là bạn’, cô bé 16 tuổi nói.
Các bậc phụ huynh hãy cố gắng thoải mái và cởi mở khi nói đến việc hẹn hò của con trẻ, kể cả khi cảm thấy rất lo lắng. Kiến thức, kinh nghiệm của cha mẹ chỉ có ích cho con khi chúng được đón nhận. Thay vì để con phải giấu giếm mối quan hệ của mình, sự thoải mái của cha mẹ sẽ khiến con sẵn sàng chia sẻ và qua đó, cha mẹ có thể giúp con mình có được những lựa chọn và quyết định đúng đắn hơn trong các mối quan hệ, cũng như giúp con vượt qua những khó khăn trong mối quan hệ mà chúng có thể gặp.
Lợi ích của sự cởi mở: giúp xây dựng lòng tin và giúp đôi bên hiểu nhau hơn. Cởi mở không có nghĩa là đồng ý. Nó có nghĩa là đôi bên sẵn sàng đón nhận và sẵn sàng đồng hành cùng với nhau.
4. Teens mong muốn cha mẹ tôn trọng khả năng của mình, thay vì trông đợi chúng là đứa trẻ ‘toàn tài’
‘Em không bao giờ nói với bố mẹ khi bị điểm thấp vì em không muốn nghe mắng mỏ và thúc ép học thêm’ một bạn trai 16 tuổi cho biết. Thỉnh thoảng cậu không làm tốt bài kiểm tra nhưng kết quả thường ổn ở các kỳ thi. ‘Có những hôm em không có tinh thần học bài một chút nào’.
Đôi khi một điểm xấu chỉ là một điểm xấu. Và đi học có nghĩa rộng hơn chỉ nhìn vào điểm số. Nếu trẻ cảm thấy có thể chia sẻ về những suy nghĩ của mình về bài vở và trường học, cha mẹ sẽ không phải chờ đợi đến khi kết thúc kỳ học để biết con họ gặp khó khăn gì ở trường.
Lợi ích của việc cha mẹ đón nhận con mình: giảm sức ép và căng thẳng cho cả đôi bên. Xây dựng lòng tin, là chìa khóa để trẻ cởi mở và chia sẻ với cha mẹ về các khó khăn, vướng mắc. Giúp trẻ khỏe mạnh hơn về tinh thần, tự trọng và tự tin hơn.
5. Teens không muốn nói chuyện với cha mẹ về chuyện tình dục của bản thân
‘Em không thoải mái khi nói chuyện với bố mẹ về các thứ liên quan đến giới tính và tình dục. Họ hay có kiểu soi mói, cấm đoán, phê phán … Nói chung em thấy đề tài đó phiền phức.’ Một bạn nhỏ 15 tuổi nói.
Trong một số cuộc khảo sát, nhiều học sinh trung học thừa nhận đã quan hệ tình dục. Tuy nhiên, điều quan trọng nhất không phải là chúng chưa quan hệ tình dục mà là chúng được giáo dục về tình dục an toàn, các nguy cơ và các phương pháp phòng tránh. Cha mẹ không cần phải tìm mọi cách buộc con nói về các vấn đề cá nhân riêng tư, thay vào đó, họ có thể cư xử thân thiện, cởi mở với con để chúng thoải mái đề cập chuyện giới tính, đồng thời cha mẹ có thể nhờ người thứ ba giúp đỡ, như cô chú trong gia đình (người trẻ tin tưởng), hoặc mua sách cho chúng tham khảo.
6. Teens không hài lòng khi cha mẹ không công bằng
‘Em rất khó chịu khi bố mẹ em không quan tâm đến cách cư xử của đứa em út. Khi nó ăn vạ hay tranh giành đồ với em hoặc với bọn trẻ con khác, bố mẹ đều nói: em Bin mới 7 tuổi, nó có biết gì đâu. Nhưng khi em cũng bằng tuổi đó, sẽ là vấn đề rất lớn nếu em ăn vạ’. Một cậu bé 13 tuổi bộc bạch.
Nhìn chung, khi càng có nhiều con, cha mẹ càng dễ lơi lỏng với các con hơn. Đồng thời, khi có nhiều con, thì sự khéo léo và khả năng giữ công bằng cho các con là điều hết sức quan trọng. Cha mẹ nên lưu ý xem xét vấn đề trong những tình huống cụ thể, và tập trung vào tính chất thực tế của sự việc thay vì đánh giá vấn đề theo tuổi của trẻ. Luôn nhớ rằng, tất cả các con sẽ tôn trọng cha mẹ hơn nếu chúng thấy rằng cha mẹ công bằng và hợp lý, kể cả khi chúng bị phạt.
7. Teens thất vọng khi cha mẹ gây sức ép theo tuổi
‘Em không thể chịu đựng được khi cha mẹ em nói: con đã 17 tuổi rồi, hãy hành động như một người trưởng thành đi. Rồi một ngày khác cha mẹ lại nói : Con chưa đủ tuổi để làm việc đó, con mới 17 tuổi thôi’. Một bạn gái tâm sự.
Trong một số trường hợp cụ thể (theo luật định, ví dụ tuổi được bầu cử, tuổi được sử dụng cồn hay được lái xe …), tuổi tác là dấu mốc quan trọng. Tuy nhiên, không phải lúc nào nói rằng ở một độ tuổi nhất định sẽ như thế này hoặc như thế khác là hợp lý.
Khi đề cập đến tuổi, cha mẹ nên có lý do cụ thể, thuyết phục, không nói chung chung. Việc nên làm là thảo luận và thống nhất phần lớn quy tắc gia đình không phụ thuộc vào tuổi. Ví dụ tất cả mọi thành viên trong gia đình đều phải tham gia công việc gia đình, hoặc các thành viên đều cần thông báo với mọi người về lịch trình của mình, hoặc trẻ không thể ngủ qua đêm ở nhà bạn (hoặc có bạn đến ngủ) mà không được sự đồng ý của bố mẹ v.v
8. Teens mong muốn được cha mẹ tin tưởng
‘Bố mẹ không tin em. Em thực sự thất vọng khi họ tin những gì người khác nói hơn là tin chính con mình’. Một bạn trai 15 tuổi bức xúc.
Thường xuyên cáo buộc con điều này hay điều khác, đặc biệt là nếu những cáo buộc đó không có cơ sở – là bằng chứng về việc cha mẹ đang ngờ vực con mình. Và cuối cùng, khi trẻ làm điều gì đó không trung thực thì có thể chỉ vì chúng đã phát chán với việc bị cha mẹ đổ tội hoặc dán nhãn. Hãy tin tưởng con cho đến khi chúng thực sự làm điều gì đó đáng để nghi ngờ. Và ngay cả khi cha mẹ nghi ngờ, thì việc thảo luận cởi mở, rõ ràng với con là điều nên làm, để trẻ hiểu lý do và hướng đi để lấy lại lòng tin của cha mẹ.
Lợi ích của việc tin tưởng con: trẻ luôn có xu hướng sống đúng theo những gì cha mẹ tin tưởng về chúng, vì vậy, tin tưởng trẻ chính là bước đi đầu tiên giúp trẻ xây dựng nhân cách, xây dựng lòng tự trọng và các giá trị của bản thân. Tin tưởng trẻ không có nghĩa là bỏ mặc, trẻ nói gì làm gì cũng đúng, mà là luôn cho trẻ cơ hội để chứng minh bản thân và đồng hành với trẻ để hướng dẫn cho trẻ biết, như thế nào là hợp lý, là trung thực trên tinh thần lắng nghe và tôn trọng lẫn nhau.
Nuôi dậy con là cùng trưởng thành với con. Con ở tuổi dậy thì là cơ hội lớn bởi cha mẹ có điều kiện đồng hành cùng con mình trong quá trình con đi tìm dấu ấn cá nhân và xây dựng nhân cách. Bằng tình yêu thương, sự quan tâm và tôn trọng, cha mẹ giúp trẻ vững bước vượt qua khủng hoảng của lứa tuổi dậy thì, trưởng thành mạnh mẽ, nhân ái – tiền đề của hạnh phúc và thành công trong tương lai.
(Trạm Yên tổng hợp)
