Mùa hạ ăn cá sông, mùa đông ăn cá bể
Thành ngữ.
Câu thành ngữ trên giải thích một hiện tượng tự nhiên, mùa hạ cá sông ngọt và chắc, mùa đông (từ tháng 10 tới tháng giêng âm lịch) là mùa đánh bắt cá biển gần bờ, cá tươi và ngon. Việc bổ sung hợp lý thực phẩm theo kiểu “mùa nào thức nấy” sẽ giúp cơ thể khỏe mạnh, dễ thích nghi hơn với sự thay đổi của khí hậu, thời tiết và ngăn ngừa bệnh tật.
Sự chuyển biến của tiết trời mỗi mùa làm cho tốc độ, nhịp điệu, âm lượng và độ căng của mạch thay đổi. Bên cạnh đó, sự xuất hiện và phát triển của nhiều loại bệnh cũng diễn biến theo mùa như bệnh đau nhức hay xuất hiện vào mùa xuân, bệnh cảm nắng, viêm nhiệt vào mùa hè, các triệu chứng liên quan đến khô da, táo bón vào mùa thu và các hội chứng lạnh chân tay, đột quỵ do lạnh vào mùa đông v.v … do đó, việc sử dụng các loại thực phẩm thuận theo tự nhiên từng mùa không chỉ giúp cơ thể gần gũi hơn với thiên nhiên mà còn giúp thích nghi và tăng cường sức khỏe với nguyên tắc áp dụng cơ bản là dưỡng dương khí vào mùa xuân hạ, dưỡng âm khí vào mùa thu đông, như câu thành ngữ ‘mùa hạ ăn gừng, mùa đông ăn củ cải’.
Mùa xuân
Là mùa của sự sinh sôi, nảy nở và bắt đầu phát triển. Theo y học cổ truyền, mùa xuân thuộc hành mộc, chi phối hoạt động của gan. Nếu không thích ứng với khí hậu thay đổi vào mùa xuân, chúng ta có thể dễ mắc các vấn đề sức khỏe theo mùa như cảm, cúm, viêm đường hô hấp hoặc tái phát các bệnh mạn tính. Vì vậy, vào mùa xuân nên giảm các loại thức ăn có vị chua, thay vào đó nên tăng thêm vị ngọt, cay để tạo điều kiện cho gan điều hòa sinh khí đi khắp cơ thể. Các loại rau xanh và tươi nên được đưa vào bữa ăn. Một số loại thực phẩm được khuyến nghị cho mùa xuân bao gồm hành tây, tỏi tây, rau mầm, giá đỗ, khoai mỡ, nấm, rau chân vịt, măng. Các loại rau gia vị tươi non như rau mùi, rau thơm, hành lá cũng rất có giá trị. Vào mùa xuân chỉ nên dùng vừa phải thực phẩm sống, đông lạnh và chiên do tiêu thụ một lượng lớn những thực phẩm này có hại cho lá lách và dạ dày.
Sau một mùa đông lạnh giá khiến thời gian ở trong nhà tăng lên và xu hướng ăn nhiều hơn gây mất cân bằng nhiệt vào mùa xuân, dẫn đến khô họng, hôi miệng, táo bón, rêu lưỡi dày, nước tiểu vàng v.v… lúc này, các loại quả, hạt thu hoạch vào cuối mùa thu đầu mùa đông như táo, lê, hạt dẻ, óc chó, mía sẽ giúp thanh nhiệt. Một số loại quả khô như chà là, nho, vả, long nhãn cũng giúp bình ổn năng lượng.
Mùa hè
Là mùa dương nhất trong năm, năng lượng tăng cao và cây cối phát triển nhanh vào mùa hè. Các hoạt động cũng diễn ra mạnh mẽ, khí và máu lưu thông tốt hơn hẳn so với các mùa khác. Theo thuyết ngũ hành, tim hoạt động quá mức sẽ hạn chế hoạt động của phổi, vì vậy vào mùa hè nên ăn nhiều thức ăn có vị cay nồng như gừng, ót, hạt tiêu, rau gia vị, đồng thời nên giảm bớt vị đắng để giúp tăng cường chức năng phổi và duy trì cơ chế tiết mồ hôi bình thường vào mùa hè. Tuy nhiên, khi nóng gắt mồ hôi ra nhiều dẫn đến mất cân bằng điện giải, làm tán tâm khí, suy nhược tinh thần gây ra các triệu chứng như dễ bực bội, trằn trọc, khó ngủ … thì các thực phẩm có vị chua và mặn sẽ giúp làm dịu các triệu chứng này.
Ngoài ra, sau những ngày nóng kịch liệt thường có mưa dông, dễ làm rối loạn cân bằng chất lỏng và điện giải của cơ thể, dẫn đến tình trạng uể oải, buồn chán, suy nhược, sốt, chán ăn, khát nước, và có thể đi tiêu lỏng. Một số thực phẩm đúng mùa được khuyên dùng để giữ cho cơ thể thanh mát và cân bằng như dưa chuột, cà chua, đậu xanh, mướp, rau đay, mùng tơi, rau muống, hạt sen, giá đỗ, thịt vịt, cá. Các loại quả mùa hè như dưa hấu, ổi, nhãn, vải, dưa leo rất có ích. Vào mùa hè, nước từ lá tía tô, rau má, nước dừa, nước ép từ rau củ và trái cây, nước mía, nước chanh v.v… là nguồn quan trọng giữ sự hài hòa trong cơ thể.
Nhìn chung, ở mùa hè hế độ ăn hằng ngày nên có nhiều rau và trái cây hơn tất cả các mùa khác. Điều này vừa hợp tự nhiên – bởi rau quả thu hoạch nhiều vừa tươi vừa ngon, lại giúp kích thích sự thèm ăn và cung cấp đầy đủ chất lỏng, giữ cơ thể mát mẻ, điều hòa. Thức ăn có thể đan xen giữa tươi sống (rau ghém, nộm hoặc các món cuốn…) và nấu chín, ấm áp đảm bảo hệ tiêu hóa hoạt động hiệu quả; quá nhiều dầu mỡ, thực phẩm sống và đông lạnh hoặc uống đồ lạnh nhiều có thể làm hỏng hệ tiêu hóa và dẫn đến ăn không ngon, tiêu chảy hoặc khó tiêu, dạ dày bất ổn bởi dương khí sụt giảm do thói quen tắm lạnh hoặc nằm điều hòa quá mát vào mùa hè.
Mùa thu
Với gió hanh khô về, nắng bắt đầu nhạt hơn và mưa bão nhiều. Tương quan với hệ thống phổi, chi phối làn da, hô hấp, chuyển hóa chất lỏng trong cơ thể, và hệ thống lá lách liên quan đến lưu thông máu và khả năng miễn dịch. Về tinh thần, mùa thu liên hệ với cảm xúc u uất và các suy nghĩ liên miên không dứt. Do mùa hè sôi động và đầy năng lượng đã qua, cơ thể cần được chuẩn bị sẵn sàng để đón mùa đông lạnh giá. Thực phẩm rất quan trọng để đảm bảo sự thích nghi với sự thay đổi của mùa. Thời tiết hanh khô thường gây ngứa họng, khô mũi, nứt nẻ môi, da sần sùi và phân khô. Chúng ta cần ăn để thúc đẩy quá trình sản xuất chất lỏng và kích thích tác dụng bôi trơn của chúng trên khắp cơ thể. Thực phẩm có lợi cho việc này là các loại khoai, nấm, các loại hạt hoặc củ sen, bí đỏ, các sản phẩm từ đậu nành như đậu phụ, sữa (chua) đậu nành, mật ong … Nên ăn nhiều thức ăn có vị chua như bưởi, cam, quít, chanh … để ngăn ngừa mất nước trong cơ thể, đồng thời bắt đầu giảm bớt gia vị hăng cay như hành, gừng và ớt.
Vào mùa thu, các hoạt động nhẹ nhàng, ngắm cảnh thư giãn cũng rất quan trọng, giúp thúc đẩy tuần hoàn, giải tỏa tâm trạng do khí tiết đem đến. Các hoạt động ngoài trời nên được ưu tiên, do đã mát mẻ hơn.
Mùa đông
Là mùa âm nhất trong năm, năng lượng giảm xuống mức thấp nhất, và các sinh vật sống chậm lại để tiết kiệm hơi ấm, thậm chí có một số loài động vật ngủ đông. Đó cũng là mùa con người cần tiết kiệm năng lượng để cơ thể nghỉ ngơi, chuẩn bị cho mùa xuân mới. Y học cổ truyền tin rằng chế độ ăn uống nên được điều chỉnh để tập trung vào việc làm giàu âm (bên trong, để thích ứng với tiết âm bên ngoài) và làm dịu dương. Chúng ta nên tiêu thụ chất béo thích hợp và thực phẩm giàu protein. Các loại thịt như bò, ngan, gà và trứng cung cấp nhiều năng lượng. Nấu soup cùng khoai tây, cà rốt, củ cải, nấm khô hoặc nấu cháo là những món ăn hợp lý. Ngoài ra, gạo nếp, hạt sen khô, nấm, măng và các loại đậu đỗ và hạt như hạt bí, lạc, vừng … là những nguyên liệu phổ biến trong các món ăn thanh đạm vào thời điểm này.
Mùa đông ứng với kinh thận. Thận lạnh và yếu làm chân tay lạnh và dễ mệt mỏi. Nên tăng cường một số thực phẩm có vị đắng như ngưu bàng khô, tâm sen, cà phê, ca cao, trà xanh đồng thời giảm vị mặn để giúp tim khỏe mạnh và giảm khối lượng công việc của thận.
Một số người có thể ăn quá nhiều đồ nóng hoặc đồ ăn nhiều calo khiến nhiệt lượng tích tụ quá mức trong phổi và dạ dày có thể gặp các vấn đề như viêm phế quản, viêm họng, viêm loét dạ dày tá tràng và các vấn đề về da. Vì vậy cần cân bằng với một số món ăn và nước uống thanh nhiệt như trà thảo dược, canh dưỡng sinh. Mùa đông cũng là thời điểm tốt để tăng cường cấu tạo tự nhiên của cơ thể và cải thiện các triệu chứng liên quan đến các bệnh mạn tính. Có thể sử dụng các loại thảo mộc tăng cường sinh lực như bạch chỉ, nhân sâm, rễ cây linh chi hay nấm dược liệu cho mục đích này./.
