Trục hàn khí để bảo vệ sức khỏe phụ nữ trung niên

thế gian thập bệnh, cửu hàn … (trên đời, cứ 10 bệnh thì 9 bệnh là do hàn lạnh)

Nhiễm hàn (lạnh) có thể thấy ở tất cả mọi lứa tuổi, giới tính, dễ thấy nhất ở trẻ em, phụ nữ và người cao tuổi. Ở bài viết này, chúng ta cùng xem xét bệnh ở nữ giới, đặc biệt ở lứa tuổi trung niên, khi sức khỏe bắt đầu giảm sút, hệ lụy của hàn khí trở nên rõ rệt, đôi khi nghiêm trọng.

Giới thiệu

Theo một nghiên cứu của Đại học Maastricht (Hà Lan), cơ thể nữ giới sinh ra nhiệt ít hơn nam giới rất nhiều, đồng thời khả năng chịu lạnh cũng kém hơn. Cụ thể, phụ nữ cảm thấy dễ chịu ở nhiệt độ từ khoảng 24,5 độ, trong khi nam giới thấy từ 21 độ là ổn. Nói chung cứ hai ba phụ nữ thì ít nhất có một người nhiễm hàn khí. Từ tuổi dậy thì cho đến khi già lão, rất nhiều người khổ sở vì chứng bệnh này: nội tạng không có bệnh nhưng cứ cảm thấy lạnh, cảm giác sợ khí lạnh của điều hòa. Đặc biệt những người sống ở vùng khí hậu có mùa đông, phát hãi vì trời rét. Tuy vậy, do thân nhiệt không thấp, và cũng không có chỉ số đo độ lạnh nên kiểm tra máu, nội tạng không xác định được là cơ thể bị ‘nhiễm lạnh’.

Điều đáng quan tâm là nhiễm hàn không chỉ dẫn đến chân tay lạnh, cảm giác sợ lạnh mà còn sinh ra vô vàn loại bệnh tật khác nhau. Nói đơn giản, hàn khí trong cơ thể là chỉ dấu việc năng lượng của cơ thể (hạ) thấp, không sinh đủ nhiệt năng để cân bằng hay đào thải, dẫn đến việc lưu cữu khí lạnh trong nội tạng. Điều này có thể dẫn đến việc lưu thông máu không đầy đủ, không đem được ô xy đến nuôi dưỡng lục phủ ngũ tạng dẫn đến việc điều tiết của cơ thể hoạt động không hiệu quả. Hậu quả là cơ thể giảm năng lực tự miễn dịch, năng lực tự phục hồi, năng lực đào thải các cặn bã …. Chẳng hạn như máu không đủ lên não dẫn đến đau đầu, chóng mặt, khó ngủ. Lâu dần não teo nhỏ, phát sinh bệnh mất trí nhớ v.v … rồi các khớp đau mỏi, cơ thể mệt mỏi thường xuyên, hoặc buồng trứng, tử cung lạnh sinh ra u, viêm nhiễm, thống kinh, băng kinh …

Vậy, nhiễm hàn là thế nào?

Thông thường chúng ta cho rằng chân tay lạnh là do sự tuần hoàn ở mao mạch không tốt, hoặc do cơ thể lão hóa khiến phụ nữ già đi thường sợ lạnh – những điều này không phải là không có cơ sở. Đặc biệt, do điều này thường xảy ra rõ rệt ở lứa tuổi tiền mãn kinh – từ độ tuổi 40.

Nhiễm hàn, với triệu chứng ‘sợ lạnh’, hoặc chân/tay lạnh, vốn không được coi là ‘bệnh’, vì vậy không có thuốc gì cụ thể. Tuy vậy, y học phương tây có đưa ra chứng rối loạn thần kinh thực vật biểu hiện ở việc mất thăng bằng bài tiết, sự co giãn của các mạch máu trở nên khác thường. Cơ năng tuần hoàn máu giảm, điều hoà thân nhiệt bị cản trở, qui trình xả chất thải bị ngưng trệ, dẫn đến tụ máu khiến tĩnh mạch phì đại… sẽ dẫn tới các chứng sợ lạnh. Còn đông y thì cho rằng trong cơ thể con người có năng lượng chi phối hoạt động sống của cơ thể đang di chuyển – gọi là ‘khí’ (Qi). Mức độ năng lượng của khí thấp (dương khí suy), hoặc khí không điều hòa đều khiến các cơ quan chức năng của cơ thể rối loạn, bệnh tật sẽ theo đó phát sinh.

Một số biểu hiện bên ngoài cho thấy cơ thể có khí hàn tích tụ

Sắc mặt tái xanh; nhợt nhạt, hoặc màu da xanh và tối
Lưỡi có rêu trắng, dầy
Hay mắc tiểu, nước tiểu trắng trong, bãi tiểu dài
Đêm khó ngủ, hay dậy đi tiểu
Miệng hay bị ‘nhiệt’, lở loét, khó lành
Ho có đờm loãng trắng
Hay chảy nước mũi trong, đầu mũi xanh/tím
Đổ mồ hôi lạnh
Hắt hơi, đặc biệt là sáng sớm ngủ dậy, gặp gió hắt hơi nhiều lần thể hiện trong cơ thể có hàn khí, đang tự trục ra
Khi bị cảm sốt mà thấy rét lạnh từ trong ra
Hay bị đau bụng đi ngoài, tháo dạ
Đau bụng kỳ kinh nguyệt
Tay, chân hay bị lạnh
Khó tiêu, hay bị đầy bụng
Chân dưới phù thũng (tĩnh mạch phì đại)
Các khớp tứ chi, cổ vai gáy và lưng hay nhức mỏi
Hay ốm khi đổi mùa, đặc biệt khi trời trở lạnh

Khí hàn ứ đọng sâu là nguồn gốc của nhiều bệnh tật

Nói chung, bất cứ ai cũng từng nhiễm lạnh. Từ trẻ nhỏ đến người già, cảm lạnh rất thường gặp, và không ai cho đây là vấn đề lớn, bởi thực sự cảm lạnh là chuyện vặt, dễ khỏi. Tuy nhiên, do cách nhìn này, chúng ta ít khi quan tâm xử lý đúng đắn, để giúp cơ thể thải loại hoàn toàn khí lạnh vốn không nghiêm trọng này. Trước đây, xông khi cảm/cúm , hay nằm bếp lửa sau sinh khá phổ biến. Nhưng hiện tại với chứng cảm/cúm thì thuốc tây – vốn chỉ giải quyết bề mặt – lại tiện hơn. Trong nhịp sống vội vã, nồi lá xông không còn được trọng dụng. Ngoài ra, khí lạnh còn lưu cữu thông qua qua ăn uống sinh hoạt không đúng cách, dần dà, tích tụ lại qua nhiều năm, cộng với sự bận rộn lăn lộn trong cuộc sống khiến năng lượng ngày càng giảm sút. Khi năng lượng dự trữ không còn đủ để cân đối giữ cho hàn khí không tác quái, cộng với sức khỏe bắt đầu giảm sút thì bệnh tật bắt đầu lộ rõ.

Chứng sợ lạnh phần đa xảy ra ở phụ nữ, đặc biệt từ lứa tuổi tiền mãn kinh (có thể bắt đầu từ khoảng tuổi 40) và sau mãn kinh. Ở giai đoạn tiền mãn kinh, nội tiết tố nữ bắt đầu giảm và các rối loạn nội tiết tố xuất hiện, tinh thần không ổn định, dẫn đến sức mạnh thể chất giảm nhanh. Lúc này, cơ thể dễ nhiễm hàn hơn, đồng thời lượng hàn khí tích tụ từ lâu chưa được giải quyết hiệu quả, đang nằm im cũng dễ dàng gây rắc rối. Vậy chúng ta nên làm gì?

Việc đầu tiên chúng ta có thể làm là tránh nhiễm hàn, nếu đã nhiễm thì trục hàn, giải hàn.

Các cách phòng, tránh

Quan trọng nhất là tăng nguyên khí, hay tăng năng lượng của cơ thể. Cơ thể khỏe mạnh, năng lượng tràn đầy sẽ giúp dễ dàng tự bảo vệ, chống hàn khí xâm nhập hoặc hóa giải hàn khí ngay từ ban đầu. Cách tăng năng lượng dễ dàng là ăn uống đủ dinh dưỡng, ngủ nghỉ đủ chất lượng và vận động đều đặn, hợp lý để giúp dinh dưỡng nạp vào chuyển thành khí huyết tuần hoàn khắp cơ thể. Phơi nắng, hoạt động ngoài trời. Bổ sung thực phẩm giàu năng lượng như chất béo, đạm … đặc biệt vào mùa lạnh. Lưu ý bổ xung khoáng chất cho cơ thể.
Giữ ấm tốt, đặc biệt là cổ chân và phần lưng/bụng. Cổ chân (ít nhất tới trên mắt cá chân 10cm hoặc cao hơn) cần giữ ấm, do khu vực này có hai huyệt quan trọng là tam âm giao và tuyệt cốt); vùng quanh rốn và lưng là nơi tập trung ngũ tạng. Vì vậy, rất nên lưu ý không mặc áo hở bụng, váy ngắn vào những ngày lạnh giá. Vào mùa hè khi ngủ, không nên để nhiệt độ điều hóa quá thấp, và luôn có chăn mỏng cho lúc gần sáng khi thân nhiệt hạ.
Hạn chế, hoặc tốt nhất là tuyệt đối tránh dùng đồ ăn/uống lạnh như nước đá, thức ăn lấy ra từ tủ lạnh; Đặc biệt là các thức ăn âm tính như dưa hấu, nước dừa (nhiều người ăn dưa hấu để tủ lạnh là tháo dạ liền, biểu hiện của việc ruột phản ứng với khí lạnh).
Khi cơ thể đang ra mồ hôi, không nên làm mát ngay như vào phòng điều hòa lạnh, quạt xối thẳng vào người, hay tắm rửa hoặc ăn uống đồ lạnh; Khi cơ thể đang ra mồ hôi, tuần hoàn tăng lên nuôi dưỡng tế bào và tăng thải độc để làm sạch tế bào. Khí lạnh đột ngột sẽ làm ngưng trệ quá trình này, đồng thời dẫn đến một lượng chất độc đang thanh lọc mà chưa kịp thải ra ngoài, bị chặn lại ở ngũ tạng. Ngoài ra khí lạnh từ đồ ăn uống vào dạ dầy sẽ làm ảnh hưởng đến hoạt động của hệ tiêu hóa (kinh tỳ, nơi sinh ra nhiệt năng cho cơ thể), lâu dần gây các chứng bệnh ở tiêu hóa, khả năng hấp thụ dinh dưỡng suy giảm, năng lượng toàn cơ thể cũng giảm theo dẫn đến vòng luẩn quẩn, hàn khí ngày càng cao hơn.
Không tắm gội muộn, ngay trước khi đi ngủ. Nếu không thể tránh, tắm, gội xong cần sấy khô toàn bộ hệ hạch bạch huyết (xem bên dưới) và không ngồi phòng lạnh, không ngồi nơi gió lùa.
Ăn thực phẩm theo mùa, tăng cường thực phẩm chứa nhiều chất béo từ các loại hạt như hạt hạnh nhân, óc chó, điều, lạc, vừng … để giúp cơ thể sinh nhiệt lượng, tăng cường khí ấm trong cơ thể, dễ dàng chống đỡ và loại bỏ hàn khí. Người ăn chay nên lưu ý dùng thêm các loại đậu đỗ và thực phẩm giàu dương tính, ngoài ra nên bổ xung những thực phẩm như câu kỳ tử, táo đỏ, long nhãn, chà là, vả, nho khô … để duy trì năng lượng.
Chế biến rau củ, thực phẩm cùng các loại gia vị hăng cay như gừng, quế, riềng, hành tím, hẹ, tỏi, tiêu, vỏ quít khô (trần bì) v.v… để hóa giải hàn khí từ thực phẩm. Vào mùa lạnh nên dùng nhiều thực phẩm giúp giữ ấm như thức ăn ninh hầm, các loại củ như củ cải, cà rốt, bí đỏ …
Giữ đường ruột khỏe mạnh: nhiều nghiên cứu khoa học về hàng nghìn tỷ vi khuẩn và vật liệu di truyền của chúng – những thứ tạo nên hệ vi sinh vật đường ruột của chúng ta – có điểm chung là: đều nhận thấy sự thật đáng kinh ngạc về việc vi khuẩn trong ruột ảnh hưởng đến sức khỏe của chúng ta theo những cách hoàn toàn hoang sơ và kỳ diệu. Từ điều hòa miễn dịch và kháng mầm bệnh cho tới sản xuất các vitamin như vitamin K và vitamin B, ruột đóng vai trò hàng đầu trong quá trình tiêu hóa và hấp thu chất dinh dưỡng, chuyển hóa và giải độc từ thực phẩm, môi trường và thuốc. Vì vậy giữ cho đường ruột khỏe mạnh là một trong những yếu tố cần được quan tâm và ưu tiên để tránh bị nhiễm hàn lạnh. (Xem chi tiết tại đây)
Kích thích các huyệt thuộc kinh Tâm bào (xem hình). Theo đông y, tâm bào khí hoạt động ở Tam tiêu, phụ trách hệ thân nhiệt và hệ miễn dịch, vì vậy khi chúng ta kích thích kinh tâm bào, chúng ta tăng cường chức năng miễn dịch cho cơ thể và nâng cao chính khí, giúp bảo vệ cơ thể khỏi khí lạnh.
Kích thích dây thần kinh phế vị: vốn có công năng được cho là tương tự như kinh Tam tiêu trong đông y – nó kết nối não bộ với mọi thứ từ lưỡi, hầu họng, dây thanh âm, phổi, tim, dạ dày, bàng quang, cơ quan sinh dục và hệ thống ruột, cho đến các tuyến nội tiết khác nhau sản xuất các enzyme và hoóc môn, ảnh hưởng đến quá trình tiêu hóa, trao đổi chất. Dây thần kinh phế vị chịu trách nhiệm chính cho hệ thần kinh phó giao cảm và là dây thần kinh phức tạp nhất, bí ẩn trong tất cả các dây thần kinh của chúng ta.
Hít thở sâu kích hoạt hệ thống thần kinh giao cảm, giúp hệ mễn dịch khỏe mạnh. Hệ thống tiêu hóa được cải thiện do thở sâu cung cấp ôxy nhiều hơn cho các cơ quan tiêu hóa và giúp lưu thông máu. Hít thở sâu cũng khiến tim được cung cấp đầy đủ ôxy giúp giảm tải và được bảo dưỡng để hoạt động tốt. Hít thở sâu rất đơn giản, có thể nằm ngửa trên giường hoặc ngồi trên ghế thoải mái ở tư thế lưng thẳng. Giữ một trong hai bàn tay trên dạ dày và bàn tay kia trên ngực. Hít vào và thở ra chậm rãi, trong đó hít thở từ bụng thay vì ngực bằng cách để ý rằng mỗi khi hít vào, dạ dày phồng lên và khi thở ra, nó xẹp xuống. Hít chậm và sâu qua mũi, giữ hơi thở trong vài giây rồi thở ra qua miệng thật từ từ. Tập trung hoàn toàn vào hơi thở và quên đi mọi thứ khác, mỗi lần từ 4-8 vòng và mỗi ngày 1-2 lần, sẽ giữ cho cơ thể khỏe mạnh, tăng cường nguyên khí.
Phơi nắng khi có thể, trước 9h sáng hoặc sau 3h chiều, khi nắng đã nhạt hơn. Nắng là nguồn dương khí vô cùng quan trọng và quí giá, chỉ cần phơi nắng 30 phút là thấy khỏe hẳn ra, bởi cơ thể tự nạp năng lượng thiên nhiên. Mùa nào cũng có ngày nắng, trừ những ngày quá nóng, còn lại nên tranh thủ ra nắng khi có thể.

Các cách giải

Có khá nhiều cách để kéo hàn khí ra khỏi cơ thể. Cùng tìm hiểu một số phương pháp dưới đây:

Quan trọng nhất là tăng nguyên khí, hay tăng năng lượng của cơ thể. Cơ thể khỏe mạnh, năng lượng tràn đầy sẽ dễ dàng hóa giải, hoặc đẩy hàn khí ra khỏi cơ thể. Cách tăng năng lượng dễ dàng là ăn uống đầy đủ dinh dưỡng và dễ tiêu, ngủ nghỉ chất lượng và vận động hợp lý để giúp dinh dưỡng chuyển thành khí huyết và tuần hoàn khắp cơ thể. Nên bổ sung thực phẩm giàu năng lượng như chất béo, đạm … đặc biệt vào mùa lạnh.
Xông hơi hoặc xông khô (xem hình) nửa thân hoặc toàn thân. Sau khi xông, lau người thật khô, thay áo quần, uống cốc trà nóng (lá xông nếu có, hoặc trà gừng đường nếu không có) và nằm nghỉ. Khi cơ thể có dấu hiệu nhiễm lạnh (như bị cảm), có thể dùng lược sừng cạo (đánh) gió với dầu nóng hoặc rượu gừng, tóc rối hoặc trứng và đồng bạc toàn bộ vùng cổ gáy và lưng để nhanh chóng loại bỏ hàn khí. Sau khi đánh gió có thể uống trà gừng nóng, hoặc ăn tô phở nóng, tô cháo với hành, tía tô hạt tiêu cũng rất có lợi. Lưu ý không ra ngoài sau khi xông hơi hoặc đánh gió ít nhất 2 giờ.
Ngâm hông là một phương pháp vô cùng hiệu quả với các khí lạnh nằm sâu vì nó kích hoạt toàn bộ các dây thần kinh, các mạch máu vùng bụng và vùng xương chậu, là nơi bao bọc rất nhiều cơ quan nội tạng quan trọng và là trung tâm năng lượng. Ở nữ tử cung là nơi kinh Can đi qua. Khi vùng này bị lạnh thì toàn bộ năng lượng cơ thể bị ứ trệ, ách tắc gây ảnh hưởng rõ rệt đến sức khỏe. Các biểu hiện từ nhiều bệnh ở hệ tiêu hóa, hệ sinh dục, hệ bài tiết, xương khớp có phần nguyên nhân từ việc năng lượng bị rối loạn. Lạnh tử cung là nguyên nhân của khó đậu thai, đẻ non, viêm nhiễm trong tử cung, u bướu, đau lưng mãn tính. Các loại thảo dược có thể dùng là lá củ cải khô, gừng, muối biển… chi tiết tại đây.
Dùng máy sấy tóc sau khi tắm gội, sấy khô da đầu và sấy toàn bộ hệ thống hạch bạch huyết lympho (xem hình) giúp tăng tuần hoàn, thải độc tố và nâng cao năng lượng. Ngoài ra, khi đi lạnh về hoặc dính mưa rét có thể sấy ấm chân, tay, tai, đầu, cổ gáy và thay quần áo khô. Ngoài ra, dùng máy sấy tóc tác động vào một số huyệt đạo quan trọng trên cơ thể như dũng tuyền, lao cung, thần môn, tam âm giao, côn lôn … cũng vô cùng hiệu quả.
Chườm nóng từng khu vực của cơ thể: từ lâu con người đã biết được rằng cơ thể cần nhiệt lượng để tồn tại và phát triển. Khi cơ thể có xâm nhập lạ, sốt chính là cơ chế nhằm làm giảm sức mạnh của vi khuẩn, nhờ đó kháng thể dễ dàng tiêu diệt chúng. Và ngày nay, nhiều nghiên cứu cho thấy việc nâng cao thân nhiệt giúp cải thiện chức năng trao đổi chất và co bóp, dẫn truyền thần kinh đồng thời thúc đẩy hệ thống miễn dịch lên mức cao nhất, khiến nó hoạt động hiệu quả hơn đồng thời hỗ trợ cơ thể trong việc làm sạch máu và hệ bạch huyết. Xem thêm chi tiết phương pháp chườm nóng tại đây.
Tác động một số huyệt bằng tay, bằng dụng cụ bấm huyệt hoặc dùng máy sấy tóc. Ngoài các huyệt ở tâm bào kinh như đã nói ở trên, còn có thể tác động vào các huyệt như Dũng tuyền (chỗ lõm lòng bàn chân), Côn lôn (từ điểm cao nhất của mắt cá chân ngoài, ngang ra gân gót chân khoảng 1cm), Tam âm giao (cách đỉnh mắt cá chân trong 3 thốn về phía háng), Tuyệt cốt (cách đỉnh mắt cá chân ngoài 3 thốn về phía háng, đối diện huyệt tam âm giao), Túc tam lý (dưới đầu gối bên ngoài), Dương trì (giữa cổ tay, trên mu bàn tay), Bách hội (đỉnh đầu), Phong trì (sau gáy, ở chỗ lõm dưới xương chẩm). Bấm huyệt với thời gian trong khoảng từ 30 giây đến 1 phút với lực ấn vừa phải, sao cho nơi bấm cảm thấy hơi người bệnh cảm thấy đau/tức nhẹ hoặc sấy cho tới khi cảm thấy ấm ran lên là được.
Uống các loại trà nhiều dương tính như trà củ sen nấu với gừng và ô mai thực dưỡng tra tương tamari; trà xanh nấu với gừng với đường mía nguyên chất (không dùng đường trắng tinh luyện); trà gừng nấu với muối tra mật ong; trà táo đỏ nấu quế pha mật ong, trà gừng quế táo đỏ kỷ tử hoa cúc với mật ong … đều giúp nâng cao nhiệt lượng cơ thể, thải hàn khí. Lưu ý lượng nước uống vào hàng ngày bằng cách theo dõi số lần đi tiểu và màu của nước tiểu. Thông thường phụ nữ nên đi tiểu từ 3-4 lần/ngày, và nước tiểu có màu vàng nhạt. Khi nước tiểu loãng, quá nhạt màu hoặc có màu trắng, nên giảm uống nước, giảm ăn đồ ngọt và nên tăng cường dinh dưỡng về đạm, chất béo và tăng gia vị ấm nóng.
Tắm nóng lạnh kết hợp: Phương pháp này còn làm tăng nhiệt độ của cơ thể bởi nó làm tăng độ đàn hồi của các bó cơ, giảm căng cứng và đau nhức ở cơ bắp. Bên cạnh đó, các mạch máu được giãn nở và bơm nhiều máu hơn nên lượng oxy vào cơ thể cũng nhiều hơn giúp tăng dinh dưỡng cho tế bào. Thực hiện đơn giản bằng cách bắt đầu tắm với nước ấm, tăng lên với nước nóng (cả quá trình chừng 3 phút) và kết thúc là nước lạnh trong 30 giây hoặc 1 phút. Có thể lau người ngay hoặc không lau người mà mặc quần áo khô và vào chăn nằm để cơ thể tự làm nóng và khô áo quần. Lưu ý không ra ngoài sau khi tắm ít nhất 1 giờ.

Bảo vệ sức khỏe là cách tốt nhất, bởi khi năng lượng của cơ thể tăng cao, một cách tự nhiên chúng ta ấm áp và ‘khỏe’ hơn, ít nhiễm cảm lạnh, cảm gió v.v … vì vậy, dinh dưỡng đầy đủ, cân đối, nghỉ ngơi tốt và tập luyện thường xuyên, đặc biệt trong giai đoạn chuyển mùa và vào mùa lạnh, ẩm thấp sẽ giúp khí huyết đầy đủ và tuần hoàn lưu thông được xuyên suốt khắp cơ thể. Phòng bệnh hơn chữa bệnh!

***Lưu ý: người già, người có bệnh tim mạch và phụ nữ có thai nên hết sức cẩn trọng và luôn tham vấn y tế trước khi thực hành tự chữa bệnh tại nhà***

Trạm Yên tổng hợp.